Home . Voorbeeldprojecten . Overzicht projecten
Project Reis door de tijd
| bijgewerkt op 19 januari 2005 |
| Planning: | van 1 oktober 2001 t/m 15 maart 2004 | | Projectfase: | afgerond | | Thema: | Landelijk gebied | Cultuur-historisch
fenomeen: | Archeologisch
Historisch geografisch
| Geografische
ligging: | Heel Nederland | | Provincie: | | | Belvedere ID: | 2001-076 |
 Het project
Samenvatting
Met het project Reis door de Tijd heeft Staatsbosbeheer cultuurhistorie en landschappelijke identiteit op haar agenda gezet: behoud door natuurontwikkeling.
Aanleiding
In Nederlandse natuurgebieden liggen tal van culturele erfenissen. Denk aan gebouwde monumenten, zoals forten en oude boerderijen, aan wegen, dijken en beplantingen, en ook aan het landschap zelf, dat het verhaal van het verleden vertelt. In veel gevallen gaat het ook om archeologische, niet of nauwelijks zichtbare waarden, zoals resten van ´celtic fields´ of grafheuvels.
Natuurbeherende organisaties beginnen steeds meer te beseffen dat cultuurhistorie een belangrijk aspect kan zijn bij inrichting, ontwikkeling en beheer van hun terreinen. Ze worstelen echter met de vraag hoe ze met die waarden in het alledaagse beheer van hun terreinen om kunnen gaan en hoe ze die waarden – een stap verder – op een ontwikkelingsgerichte manier kunnen benutten bij de inrichting en ontwikkeling van hun terreinen. Wat kun je bijvoorbeeld met een grafheuvel doen, en wat niet?
Mede hierom is Staatsbosbeheer, de grootste terreinbeherende organisatie van Nederland, eind jaren ´90 samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) het project ‘Reis door de Tijd’ gestart. In het project worden op twintig locaties door het hele land de cultuurhistorische en archeologische waarden in kaart gebracht, waarna wordt bekeken hoe die waarden gebruikt kunnen worden bij de ecologische en recreatieve inrichting en het beheer van de gebieden, en hoe de informatie toegankelijk en beleefbaar kan worden gemaakt voor het publiek. Het gaat om heel oude geschiedenissen en om waarden uit het recente verleden. Samen vormen de 20 locaties een reis door de tijd.
Om de kennis en ervaring uit ‘Reis door de Tijd’ toegankelijk te maken voor medewerekers en vakgenoten, is Staatsbosbeheer in 2001 het deelproject ‘kennisontwikkeling’ gestart.
Opgave
Doel van het deelproject is het bevorderen van de uitwisseling en overdracht van kennis, methoden, technieken en inzichten op het vlak van een ontwikkelingsgerichte benadering van cultuurhistorische waarden in vraagstukken over ruimtelijke inrichting bij natuurbeherende instanties. Doelgroep zijn dagelijkse beheerders, planmakers op stafniveau en extern vakmatig geïnteresseerden.
Een belangrijk doel van Staatsbosbeheer was om binnen de eigen organisatie de aanwezigheid van cultuurhistorische waarden onder de aandacht te brengen, en zo een bewustwordingsproces te starten over de mogelijkheden die die waarden met zich meebrengen bij inrichting en beheer.
Werkwijze
Om dit te realiseren is besloten een kennis- c.q. projectenbank op te zetten en aansluiting te zoeken bij digitale cultuurhistorische (geografisch) informatiebestanden (die al bestaande cultuurhistorische kennis beschikbaar maken). Ook was het de bedoeling via workshops in de regio de mogelijkheden die cultuurhistorie biedt bij de dagelijkse beheerders onder de aandacht te brengen.
Omdat het project niet alleen voor Staatsbosbeheer relevant was, zijn ook de andere terreinbeheerders (Natuurmonumenten en de Provinciale Landschappen), Landschapsbeheer Nederland, de RCE bij het project betrokken.
Gaandeweg het project bleek dat ‘behoud door ontwikkeling’ vaak nog een stap te ver was, omdat veel beheerders nog worstelen met de gewone cultuurhistorische beheersvragen. Er bleek veel behoefte te zijn aan een leidraad: hoe herken je cultuurhistorische waarden in het veld en hoe kun je daar in het beheer mee omgaan? Daarom heeft Staatsbosbeheer besloten bij te dragen aan het Handboek Cultuurhistorisch Beheer van Landschapsbeheer Nederland.
Daarnaast bleek dat cultuurhistorie vaak moet concurreren met andere belangrijke taken, dat er (vanuit LNV) weinig geld beschikbaar is voor cultuurhistorie en dat cultuurhistorische elementen op natuurterreinen ook om allerlei praktische redenen niet de aandacht krijgen die ze verdienen. Daardoor wordt cultuurhistorie in de praktijk vaak als ‘lastig’ ervaren, en bleek het uiteindelijke doel – beheerders te motiveren om cultuurhistorie op een ontwikkelingsgerichte manier mee te nemen – vooralsnog een stap te ver. Inmiddels wordt via beleidsmatige sporen aan de oplossing van deze overwegend financiële problemen gewerkt.
Resultaat
Het belangrijkste product van het project is een openbare internet-projectenbank, waarop praktische voorbeelden te vinden zijn van hoe terreinbeheerders met erfgoed om kunnen gaan (www.projectenbankcultuurhistorie.nl). Aan bod komen onder andere de (cultuurhistorische) inhoud, financiering, vergunningen en betrokkenen. Terreinbeheerders kunnen zelf voorbeelden toevoegen aan de projectenbank. Ook de landschappen en Natuurmonumenten kunnen hun projecten toevoegen. De site, een gezamenlijk initiatief van Staatsbosbeheer en de RCE, is tijdens een afsluitende bijeenkomst begin 2004 breed onder de aandacht gebracht.
Daarnaast zijn er medio 2003 diverse regionale workshops georganiseerd, waaraan met name de dagelijkse terreinbeheerders deelnamen. De workshops hebben de bewustwording versterkt dat cultuurhistorie belangrijk is. Maar belangrijk leerpunt was ook dat veel beheerders cultuurhistorie toch vooral zien als iets extra’s, dat geld en tijd kost (zie boven).
Omdat er al veel digitale kennis over cultuurhistorische waarden op natuurterreinen digitaal beschikbaar is, is bekeken of en hoe die gegevens gebruikt kunnen worden. Dit heeft geleid tot een brede discussie met DLG over gegevensbeheer en de beschikbaarheid van bestanden, die nog niet is afgerond.
Overall-resultaat van het project Reis door de Tijd is dat er binnen Staatsbosbeheer meer structurele aandacht is voor het cultureel erfgoed, wat zich onder meer heeft vertaald in een meerjarenplan landschap en cultuurhistorie.
Betrokken partijen
Initiatiefnemers / opdrachtgevers
Uitvoerders
Betrokken partijen
Leermomenten / succesfactoren
Tijdens het traject bleek dat een ontwikkelingsgerichte benadering lastig te gebruiken is bij kleine, afzonderlijke objecten (zoals grafheuvels). Vaak resulteert zo'n nieuwe benadering van cultuurhistorische waarden in het zichtbaar maken van het verhaal achter het object (via fietsroutes of bordjes). Desalniettemin is die benadering zinvol voor beheerders, omdat ze er dagelijks mee te maken hebben.
Veel meer mogelijkheden voor een ontwikkelingsgerichte benadering zijn er bij grote gebiedsprojecten. Maar veel van dergelijke projecten zijn nog in de opstartfase. Aanvullende informatie
Publicaties eindproduct
Belangrijkste eindproduct is de website projectenbank cultuurhistorie (zie onder). Bij de presentatie van de website is een brochure verschenen ('behoud door ontwikkeling'), met voorbeeldprojecten over de combinatie van natuurontwikkeling met de ontwikkeling van cultureel erfgoed (inclusief CD-Rom).
Websites/links
www.projectenbankcultuurhistorie.nl
Contactpersonen
Calissa Nuis, Staatsbosbeheer, tel:030 - 692 63 19, c.nuis@staatsbosbeheer.nl |
