RO-dossier Herstructurering na-oorlogse wijken | bijgewerkt op 7 juli 2006 |
Ruimtelijk vraagstuk en BelvedereEén van de grootste ruimtelijke opgaven van dit moment is de herstructurering van woonwijken. Om te voldoen aan wensen op het gebied van wonen en leefomgeving, gaat een derde van de nationale woningvoorraad op de schop. Deze herstructurering is niet alleen fysiek van aard, zoals de Stadsvernieuwing van de jaren ’70. Integraliteit is het motto van het Grotestedenbeleid (GSB), waarin sociale, economische én fysieke vernieuwing worden gecombineerd.
Vooral naoorlogse wijken worden gezien als kwalitatief slecht, onveilig en onaantrekkelijk. Terwijl deze wijken destijds zijn ontworpen vanuit een bepaalde filosofie, als zeer modern te boek stonden en populair waren onder de bevolking. De herstructurering gaat gepaard met grootschalige sloop en nieuwbouw, waardoor het risico bestaat dat de ‘wederopbouwwijken’ verdwijnen. Nu deze wijken de leeftijdsgrens van 50 jaar bereiken, start de discussie over de cultuurhistorische waarde ervan. Deze spitst zich toe op de stedenbouwkundige structuren, die zich kenmerken door een unieke samenhang in bouwpatronen, openbare ruimte en groen. Gebiedsgerichte cultuurhistorische waarden in een omgeving die bol staat van de ruimtelijke herontwikkeling: een ‘behoud door ontwikkeling’ opgave bij uitstek!
Achtergrondinformatie over het ruimtelijk vraagstuk
Veel naoorlogse stadsuitbreidingen voldoen niet aan hedendaagse eisen en kennen fysieke beheersachterstanden aan gebouwen en openbare ruimte. De eenzijdige woningvoorraad van kleine, goedkope huurwoningen heeft geleid tot concentratie van sociaal-economische en maatschappelijke problemen. Binnen de stedelijke vernieuwing zoeken veel steden een antwoord in differentiatie van de woningvoorraad: Het aantrekken van midden- en hoge inkomens, via marktgericht bouwen of renoveren. De herstructureringsprojecten leiden tot forse ingrepen in de stedenbouwkundige structuur en de samenstelling van de bevolking. Kortom: ingrepen in de identiteit van de wederopbouwwijken.
Binnen de stedelijke vernieuwing wordt nog weinig stilgestaan bij de waarden en potenties van naoorlogse wijken. Problemen voeren de boventoon en leiden tot een roep om radicale vernieuwing. De Belvedere-aanpak heeft als uitgangspunt dat het bestaande interessante oplossingen kan bieden. Fysieke waarden (monumentale objecten, stedenbouwkundige structuren) en niet-fysieke waarden (verhalen, gebeurtenissen, ontwerpfilosofiëen) zijn een inspiratiebron bij vernieuwingsopgaven.
Het inventariseren, registreren en vertalen van bestaande waarden in wederopbouwwijken, maakt onderdeel uit van het vernieuwingsproces. Dit is niet alleen een zaak van de lokale overheid, maar moet ook worden gedragen door bewoners en betrokken private partijen (corporaties, ontwikkelaars).
Beleid & regels
Overkoepelend beleid voor de herstructurering van naoorlogse wijken wordt gevormd door (zie ook onderstaande koppelingen):
- het Grotestedenbeleid (GSB)
- het Stedelijk vernieuwingsbeleid (ISV)
- het Actieprogramma Herstructurering ('56-wijken aanpak')
Cultuurhistorisch relevant beleid voor de herstructurering van naoorlogse wijken wordt gevormd door (zie ook onderstaande koppelingen):
- De 'Cultuurimpuls' in de tweede periode van het Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV-2: 2005-2009): vraagt aandacht voor cultuur en cultuurhistorie bij de oplossing van stedelijke vernieuwingsopgaven binnen het prestatieveld omgevingskwaliteit.
- Het ISV-prestatieveld omgevingskwaliteit omvat tevens de beleidsthema’s ‘openbare ruimte’ en ‘groen in en om de stad’ (GIOS). Ook in deze thema’s kunnen cultuurhistorische kwaliteiten een bijdrage leveren. De Dienst Landelijk Gebied en de Rijksdiensten voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten hebben een overeenkomst ondertekend om cultuurhistorische kwaliteiten een meer richtinggevende en inspirerende functie te geven bij groenontwikkeling in stedelijke gebieden.
- Ook binnen het Belvederebeleid en de Regeling Projectsubsidies Belvedere is de afgelopen jaren gepionierd met de inzet van cultuurhistorische kwaliteiten binnen de stedelijke vernieuwing.
Financieringen
De belangrijkste financieringsregelingen voor herstructurering van naoorlogse wijken komen voort uit bovengeschetste beleidskaders:
- De brede doeluitkeringen binnen het GSB en het ISV (inclusief de 40 miljoen Euro tellende Cultuurimpuls) en bijbehorende fiscale regeling in het kader van het Actieprogramma Herstructurering ('56-wijkenaanpak') vormen de financiële ruggegraat van de stedelijke vernieuwing.
- GSB en ISV leveren stimuleringsgeld, waarvan wordt verwacht dat het investeringen uitlokt van andere partijen (multipliereffect). Van gemeenten zelf, maar vooral ook van marktpartijen wordt verwacht dat zij mede investeren in de stedelijke vernieuwing.
- Provincies hebben vaak aanvullende budgetten om stedelijke vernieuwing te financieren.
- Ook vanuit de Europese Unie zijn middelen uit de structuurfondsen EFRO (regionale ontwikkeling) en ESF (sociaal fonds) beschikbaar. Deze worden ingezet voor de Prioritaire Doelstelling 2 (ontwikkeling stedelijke gebieden) en voor het Communautaire Initiatief URBAN (herontwikkeling achterstandswijken).
- Tenslotte kan voor idee- en planontwikkeling rond het benutten van cultuurhistorische waarden in naoorlogse wijken een beroep worden gedaan op de Regeling Projectsubsidies Belvedere.
Betrokken partijen
Vanwege de omvang en complexiteit van stedelijke vernieuwingsopgaven zijn er veel partijen betrokken. De belangrijkste spelers bevinden zich uiteraard op het lokale niveau: gemeenten, woningcorporaties, projectontwikkelaars, bewoners- en ondernemersverenigingen, etc. Op nationaal niveau is er een aantal kennisinstellingen en koepelorganisaties, die de stedelijke vernieuwing ieder vanuit een eigen optiek benaderen. Informatie over deze instellingen en organisaties is via onderstaande links op te vragen.
Organisaties met algemene aandacht voor herstructurering van naoorlogse wijken:
- KEI-Kenniscentrum stedelijke vernieuwing
- KCGS-Kenniscentrum grote steden
- SEV-Stichting Experimenten Volkshuisvesting
- SBR-Stichting Bouwresearch
- Aedes-Koepel van woningcorporaties
- NEPROM, NVB-Koepels van projectontwikkelaars en bouwbedrijven
Organisaties met cultuurhistorische (of culturele) aandacht voor herstructurering naoorlogse wijken:
- Rijksdienst voor de Monumentenzorg - NB: in de Cultuurnota 2001-2004 heeft de RDMZ opdracht gekregen om onderzoek te doen naar en beleid te ontwikkelen voor de omgang met de architectuur en stedenbouw uit de Wederopbouwperiode (1940-1965). Doelstellingen zijn het bevorderen van kennis en waardering voor zowel de stads- en dorpsstructuren als de bebouwing uit deze periode en het bevorderen van een blijvende integratie van deze waardevolle cultuurhistorische elementen en structuren in het veranderende leefmilieu. De verandering van naoorlogse wijken binnen de stedelijke vernieuwing dwingt tot snelle en intensieve participatie. Het overdragen van kennis en het sluiten van allianties in het veld van de stedelijke vernieuwing zijn taken voor het Projectteam Wederopbouw.
- Stimuleringsfonds voor Architectuur (SfA)
- Architectuur Lokaal
- Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR)
Betrokken partijen:
Projecten
Gerelateerde projecten:
Aanvullende informatie
Het aantal voorbeeldprojecten, publicaties, brochures en bijeenkomsten rond stedelijke vernieuwing is enorm. Naast de hieronder getoonde bibliotheekbestanden geven enkele internetsites goed inzicht in de actuele ontwikkelingen:
- www.kei-centrum.nl - diverse files corresponderend met thema’s binnen het ISV, een overzicht van documentatie en links naar aan stedelijke vernieuwing gerelateerde sites.
- www.ikcro.nl - diverse dossiers met actuele nieuwsberichten, o.a. over stedelijke vernieuwing
- www.vrom.nl/ipsv - site van het InnovatieProgramma Stedelijke Vernieuwing, een gedeelte van ISV-I dat was gereserveerd voor innovatieve herstructureringsprojecten. Regeling is beëindigd in 2004, maar site biedt nog veel informatie over voorbeeldprojecten en publicaties.
Gerelateerde bibliotheek bestanden:
