RO-dossier Waterberging en beheer | bijgewerkt op 9 december 2009 |
Waterbeheer 21ste eeuw en BelvedereHet klimaat verandert: Nederland krijgt steeds meer te maken met extreem natte en extreem droge periodes. Om te voorkomen dat dit tot wateroverlast leidt is het Waterbeleid voor de 21ste eeuw (WB21) ontwikkeld. Kern is dat water de ruimte moet krijgen, voordat het die ruimte zelf neemt.
De waterbeheerders werken momenteel hard aan de uitwerking van het nieuwe waterbeleid. Tot 2015 moet naar schatting zo’n 25.000 hectare worden ingericht als waterbergingsgebied. Dat zijn gebieden die meer of minder regelmatig gecontroleerd onder water gezet kunnen worden om neerslagpieken tijdelijk te kunnen opvangen, zodat (ongecontroleerde) wateroverlast elders kan worden voorkomen. Daarnaast moet zo’n 400.000 hectare - meer dan 10% van Nederland - zo worden heringericht dat water er langer kan worden vastgehouden. Het gaat daarbij om een investering van in totaal bijna 8 miljard euro.
Cultuurhistorie kan een belangrijke rol spelen in deze grootscheepse herinrichting van het watersysteem, waarin ruimte voor water het leidende principe is. Het oude Nederlandse waterbeheer is immers eeuwenlang - vaak noodgedwongen - voor een belangrijk deel gebaseerd geweest op ruimte voor water, simpelweg omdat we het water niet volledig technisch konden beheersen. Vaak is dat oude (en cultuurhistorisch waardevolle) waterbeheer en het daarmee samenhangende grondgebruik nog terug te vinden in het landschap. In laag Nederland kennen sommige polders nog zogenaamde buitenboezems, gebieden die in droge perioden dienst deden als grasland, maar bij veel regen onder water stonden, omdat de capaciteit van de molens en gemalen onvoldoende was. In hoog Nederland werden de beekdalen gebruikt als hooiland, natte extensieve graslanden, die bij hoog water onder liepen. Die systemen kunnen - voorzover ze nog bestaan - worden benut of als inspiratiebrond kunnen worden gebruikt voor de nieuwe wateropgaven.
AchtergrondNa de hoge rivierwaterstanden van 1993 en 1995 en de regionale wateroverlast van de jaren daarna, is duidelijk geworden dat in de toekomst anders met water moet worden omgegaan. Het klimaat verandert. Er komt meer regen- en smeltwater. Nederland krijgt steeds meer te maken met extreem natte en extreem droge periodes. De zeespiegel stijgt, terwijl de bodem langzaam daalt. Bovendien gaat de verstedelijking van Nederland door, waardoor regenwater niet in de bodem kan infiltreren en sneller wordt afgevoerd.
De Commissie Waterbeheer 21e eeuw (Commissie Tielrooy) bracht in augustus 2000 advies uit over het toekomstige waterbeleid in Nederland. De kerngedachte van de Commissie is dat water meer ruimte nodig heeft en dat ieder watersysteem (zoals het stroomgebied van een beek of een polder) zijn problemen zo veel mogelijk zelf moet oplossen, en dus eerst moet kijken of het water vastgehouden of tijdelijk geborgen kan worden in het eigen gebied, voordat het water geloosd wordt in een ander gebied of op de grote rivieren. Het Kabinet heeft het advies in hoofdlijnen overgenomen.
Voor de grote rivieren is dit verder uitgewerkt in Ruimte voor de Rivier (zie dossier
Ruimte voor de Rivier). Voor het regionale watersysteem van beken en polders is de aanpak medio 2003 vastgelegd in het Nationaal Bestuursakkoord Water, dat door Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen is ondertekend.
StroomgebiedsvisiesVoor de uitwerking van het nieuwe regionale waterbeleid zijn door de waterbeheerders stroomgebiedsvisies ontwikkeld. De grenzen van een stroomgebied worden bepaald door het water zelf, het is een gebied waarvan al het water uiteindelijk via dezelfde rivier, sloot of beek wegstroomt. Nederland is verdeeld in zeventien regionale stroomgebieden. De stroomgebiedvisies bevatten concrete acties tot 2015. Het gaat dan om maatregelen die nodig zijn om voldoende ruimte voor water te creëren. In hoog Nederland gaat het met name om beekherstel (het weer laten meanderen van rechtgetrokken beken), de aanleg en inrichting van waterbergingsgebieden, en het minder diep ontwateren van (landbouw)gronden, zodat wat minder snel wordt afgevoerd. In laag Nederland (met name de polders en veenweidegebieden) gaat het om het vasthouden van water in poldergangen of grotere plassen, het uitbreiden van boezemwateren en het vergroten van de afvoercapaciteit.
In het stedelijk gebied gaat het met name om de aanleg van extra waterbergingsruimte (wonen aan het water), de afkoppeling van regenwater van het riool (zodat regenwater in de grond kan infiltreren en niet meteen via het riool wordt afgevoerd.
Een overzicht van de projecten die in het kader van het nieuwe regionale waterbeleid worden uitgevoerd, kunt u vinden op
www.nederlandleeftmetwater.nl Nederland Leeft met Water Een belangrijke constatering van de commissie Tielrooy was dat waterbeheer - met de grote opgaven én de vele kwalitatieve kansen - voor veel Nederlanders niet of nauwelijks leefde. Daarom is de campagne
Nederland Leeft met Water gestart. Bedoeling is burgers bewuster te maken van Nederland-Waterland en ze meer te betrekken bij het waterbeheer.
Onder andere via televisiespots en strips met weerman Peter Timofeeff is in de media veel aandacht geweest voor klimaatveranderingen en de maatregelen die waterbeheerders daartegen kunnen nemen.
Op de website van
Nederland leeft met water is veel achtergrondinformatie te vinden over het nieuwe waterbeleid, voor professionals én het brede publiek.
Beleid & regels
Het nieuwe waterbeleid voor de 21ste eeuw is vastgelegd in het advies van de Commissie Tielrooy en het kabinetsstandpunt daarover.
Voor het regionale watersysteem is dit verder uitgewerkt in het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW), dat op 2 juli 2003 door is ondertekend. In het NBW hebben de betrokken overheden afspraken gemaakt over de verdeling van verantwoordelijkheden, de aanpak, de te nemen maatregelen, en de verdeling van kosten.
Watertoets
Als onderdeel van het nieuwe waterbeleid is begin 2002 de Watertoets ingevoerd. Dat is een bestuurlijk instrument waarmee ruimtelijke plannen (zoals het streek- en bestemmingsplan) worden getoetst op de mate waarin ze rekening houden met het uitgangspunt dat water voldoende ruimte moet krijgen. Daarmee is de toets de verbindende schakel tussen waterbeheer en ruimtelijke ordening. Meer informatie vindt u op www.watertoets.net.
Financieringen
Om het regionale watersysteem op orde te brengen is in de periode 2003-2015 naar schatting 8 miljard euro nodig. Voor de periode 2004-2007 is een maatregelenprogramma opgesteld, waarbij voor circa 1,3 miljard euro wordt geïnvesteerd.
De kosten komen in de eerste plaats voor rekening van gemeenten, provincies en waterschappen en reguliere landelijke (en Europese) budgetten. Daarnaast stelt het Rijk voor de periode 2004-2007 eenmalig 100 miljoen euro beschikbaar voor co-financiering. Hieruit zijn inmiddels 66 projecten gefinancierd, waarvan de uitvoering in 2004 gestart is.
Betrokken partijen
Provincies zijn verantwoordelijk voor de hoofdlijnen van het regionale waterbeleid. Waterschappen vullen dat beleid verder in, en zorgen voor de uitvoering ervan (via het waterhuishoudingsplan en de stroomgebiedsvisies). Daarbij vindt overleg en afstemming plaats met gemeenten, die ook een verantwoordelijkheid hebben in de uitvoering van het waterbeleid.
Met het waterbeheer probeert het waterschap in te spelen op de belangen van een groot aantal partijen en ruimtelijke functies, zoals woningbouw (waarbij met name de fundering van belang kan zijn), landbouw, natuur en recreatie. De verschillende waterwensen zijn lang niet altijd goed te combineren, waardoor keuzes moeten worden gemaakt.
Waterbeheerders en provincies werken in de planvorming en uitvoering van het waterbeleid steeds meer samen met de betrokkenen. Ook wordt waterbeheer steeds meer geïntegreerd in de ruimtelijke planvorming, zodat waterbeheer en grondgebruik beter op elkaar zijn afgestemd. De Reconstructie van de zandgebieden is daar een goed voorbeeld van, maar ook bij bijvoorbeeld stedelijke ontwikkeling vindt steeds vaker afstemming plaats tussen waterbeheer en ruimtelijke inrichting.
Het behouden, benutten of versterken van cultuurhistorische waarden is geen officiële taak van de waterbeheerders (waar natuurontwikkeling dat bijvoorbeeld wel is). Er is daarom vaak geen (extra) geld voor 'cultuurhistorische maatregelen'. Desalniettemin wordt cultuurhistorie soms wel meegenomen in de planvorming. Of en hoe dat gebeurt verschilt sterk per waterschap.
Betrokken partijen:
Projecten
In het denken en de praktijk van het waterbeheer van de 21ste eeuw neemt meervoudig grondgebruik en het meekoppelen van andere belangen een belangrijke plaats in. Waterberging en beekherstel kunnen vaak gekoppeld worden aan natuurontwikkeling of recreatief medegebruik. Ook de combinatie van waterberging en extensief graslandgebruik komt vaak voor. In het stedelijk gebied kan 'ruimte voor water' goed gekoppeld worden aan 'wonen aan het water'.
Cultuurhistorie en landschappelijke identiteit spelen op dit vlak vaak nog een wat minder prominente rol. Toch zijn er veel kansen én succesvolle praktijkvoorbeelden aan te wijzen.
Forten en linies
De herontwikkeling van oude forten en linies biedt veel aanknopingspunten voor het oplossen van de nieuwe wateropgaven. Bij veel linies, zoals de Grebbelinie, de Hollandse Waterlinie en de Stelling van Amsterdam, zijn inundatiegebieden van cruciaal belang. Dit zijn gebieden die vroeger onder water gezet konden worden als verdediging tegen vijandelijke troepen. Veel van de kanalen, dijken en sluizen die daarvoor nodig waren, bestaan nog steeds, terwijl ook de gebieden zelf vaak nog open zijn. Die oude inundatiegebieden zouden nu gebruikt kunnen worden voor periodieke waterberging. Dat gebeurt bijvoorbeeld al in Polder Ruigenhoek, ten noorden van de stad Utrecht (zie projectbeschrijving 'Voor de linie het Water').
In Panorama Krayenhoff, de visie voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie, worden de mogelijkheden voor de combinatie van waterbeheer en cultuurhistorie verder uitgewerkt.
Landelijk gebied
Ook in het landelijk gebied kan gebruik gemaakt worden van cultuurhistorische waarden bij de herinrichting van het watersysteem. Historische meanders kunnen worden ingezet bij beekherstel, en het historisch grondgebruik - bijvoorbeeld in beekdalen of buitenboezems - kan worden ingezet als inspiratie voor de inrichting van waterbergingsgebieden. Oude vormen van waterbeheer - zoals de vloeiweiden die in grote delen van hoog Nederland voorkwamen - kunnen worden benut voor de moderne wateropgaven (zie bijvoorbeeld Hof Espelo; zie onder).
In het stedelijk gebied kunnen oude watersystemen worden benut voor waterberging, verdrogingsbestrijding of de verbetering van de waterkwaliteit, terwijl ook de kwaliteit van de woonomgeving sterk kan toenemen. In Apeldoorn worden in dat kader bijvoorbeeld de oude sprengen hersteld.
In het inspiratieboek Blauwe Tradities zijn veel voorbeelden te vinden van de combinatie van waterbeheer met cultuurhistorie. Het besteedt ook aandacht aan cultuurhsitorisch waardevolle waterstaatkundige werken, zoals sluizen, bruggen, dijkjes en gemalen.
Gerelateerde projecten:
Aanvullende informatie
Meer informatie over het waterbeheer 21ste eeuw vindt u op www.nederlandleeftmetwater.nl. Hier vindt u ook een uitgebreide lijst met aanverwante sites en organisaties. Projectinformatie vindt u op http://projecten.nederlandleeftmetwater.nl
Informatie over de Nieuwe Hollandse Waterlinie en Panorama Krayenhoff vindt u op www.hollandsewaterlinie.nl.
Het boek Blauwe Tradities - inspiratieboek water en cultuurhistorie bevat veel voorbeelden op het gebied van oud waterbeheer voor nieuwe opgaven (zie bibliotheek).
Gerelateerde bibliotheek bestanden:
